Strach, niepewność, wątpliwości.
Społeczne wytwarzanie niewiedzy w Polsce
NdS-II/SP/0011/2023/01 – Nauka dla Społeczeństwa II
Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego
Celem projektu jest usytuowana badawczo analiza taktyk stosowanych w celu produkcji strachu, niepewności i ignorancji w Polsce, jako elementów społecznego wytwarzania niewiedzy (ignorancji).
Dlaczego własnie taki cel? Projekt wychodzi od następującej diagnozy: społecznie produkowana niewiedza aktualnie jest coraz większym zagrożeniem, powoli i systematycznie rozprzestrzenia się ona, podobnie jak wirus. Wykorzystujący współczesne technologie komputerowe aktorzy społeczni i polityczni, szerząc dzięki nim i poprzez nie strach, niepewność i wątpliwości przyczyniają się do systematycznego rozrywania tkanki społecznej życia publicznego.
Dlaczego dotychczasowe rozwiązania nie wystarczają?
Projekt powstał, gdyż tradycyjne, od dawna znane i stosowane rozwiązania edukacyjne i naukowe wydają się coraz mniej skuteczne. Wynika to z faktu, że zwykle opierały się one na przekonaniu, iż opisane wyżej problemy wynikają z braku wiedzy i poprzez stałe powiększanie jej zakresu zostaną wyeliminowane.
W takim, sięgającym jeszcze czasów Oświecenia założeniu nauka odgrywa kluczową rolę w stabilizacji świata społecznego, gdyż poprzez zwalczanie chorób, niedostatku, wad systemowych pomaga nam ona w walce z lękiem i nieuzasadnionymi obawami. To założenie jest już jednak problematyczne.
Ignorancja, niewiedza, lęki i wątpliwości to zjawiska bardziej złożone i niekoniecznie wyłącznie niekorzystne. Przecież niewiedza oraz jej rozpoznanie to warunki wiedzy i potrzeby edukacji. Niewiedza to również „cień” wiedzy – kierując swą uwagę w jakimś kierunku, z konieczności tracimy możliwość widzenia wszystkiego. Także lęk jest ważnym egzystencjalnie uczuciem. Uzasadniony lęk pozwala uniknąć zagrożeń, uczy ostrożności. A więc wątpliwości to ważna część uzasadnionego sceptycyzmu.
Tyle tylko, że dziś opisywany stan rzeczy ulega radykalnej transformacji. Nauka i myślenie oświeceniowe są w odwrocie. Postęp dziś raczej trwoży niż daje nadzieję. Częściowo wynika to z faktu, że rozwój naukowo – techniczny to nie tylko obietnica rozwiązania problemów i zażegnania starych zagrożeń, ale także – niestety – proces generujący skutki uboczne.
A podstawowym problemem jest pojawienie się nowego typu zagrożenia – celowej strategii szerzenia niewiedzy, strachu i wątpliwości. Strategia ta została rozpoznana i jest w języku angielskim określana jako FUD (Fear, Uncertainty, Doubt). W imię interesów politycznych, społecznych i ekonomicznych podsyca się nasze lęki, mnoży wątpliwości i zalewa „alternatywnymi faktami”. Rozpoznawanem tych zjawisk zajmuje się nurt badań zwany agnotologią (studiami nad niewiedzą), który rozwija się prężnie w USA i w krajach zachodnich. Projekt OSNOWA to podjęcie badań agnotologicznych na rodzimym gruncie.
Prawda zwycięża. Cóż tak bez oręża?
Stanisław J. Lec
Celem projektu nie jest naiwne i coraz mniej skuteczne postulowanie prostego mechanizmu „zwiększania edukacji”, czy nieefektywne odwoływanie się do „rozumu”, lecz bezpośrednia konfrontacja z treściami i komunikatami promującymi niewiedzę, strach i nieuzasadnione wątpliwości. Rozpoznanie taktyk stosowanych przez ich twórców i kolporterów, wykorzystywanych trików i sposobów działania jest konieczne w skuteczniej walce z nowoczesnymi zagrożeniami informacyjnymi. Wspomniana wyżej strategia FUD to uzbrajanie (eng. Weaponization) strachu, wątpliwości i niewiedzy, czynienie z nich skutecznej broni, narzędzia wpływu społecznego.
Niestety wciąż pokutuje przekonanie, że „prawda obroni się sama”. Widzimy jednak coraz dobitniej, że tak nie jest. Dlatego celem naszego grantu jest „uzbrojenie” prawdy, tak aby nie musiała bronić się „sama”. Gdyż jak pisał Timothy Snyder w książce „O tyranii”: „Wierz w prawdę Porzucenie faktów oznacza porzucenie wolności. Jeżeli nic nie jest prawdą, wówczas nikt nie może krytykować władzy, gdyż nie ma do tego żadnych podstaw. Jeżeli nic nie jest prawdą, to wszystko jest spektaklem, w którym najjaśniejszy blask reflektorów można kupić za największą sumę pieniędzy.”
Wywiad z prof. UAM Andrzejem W. Nowakiem „Triki siewców wątpliwości” omawiający i prezentujący projekt Strach, niepewność, wątpliwości. Społeczne wytwarzanie niewiedzy w Polsce. Profesor Andrzej W. Nowak z Wydziału Filozoficznego UAM, kierownik projektu, wyjaśnia techniki manipulacji, takie jak tworzenie fałszywej symetrii w debacie czy żądanie stuprocentowej pewności od ekspertów, aby podważyć zaufanie do nauki. Projekt ma […]
Projekt OSNOWA opiera się na pięciu kluczowych założeniach. 1. Analiza produkcji niewiedzy jest równie ważna jak analiza produkcji wiedzy W projekcie opieramy się na ustaleniach dokonanych w obszarze badań zwanym agnotologią. Agnotologia oznacza badanie celowego wytwarzania strachu, niewiedzy lub wątpliwości. Jej główną taktyką jest rozpowszechnianie wybiórczych, niedokładnych lub mylących danych naukowych. Słowo agnotologia zaproponował amerykański […]
Dlaczego dla projektu „Strach, niepewność, wątpliwości. Społeczne wytwarzanie niewiedzy w Polsce” (NdS-II/SP/0011/2023/01) jest realizowany w ramach ministerialnego programu Nauka dla Społeczeństwa II wybraliśmy akronim OSNOWA? Oczywiście pierwsze skojarzenie, to nawiązanie do tytułowych Strachu, Niepewności i Wątpliwości. Nie oznacza to jednak, że kierowały nami jedynie skojarzenia językowe. Zacznijmy od przyjrzenia się znaczeniom terminu „osnowa”: OSNOWA to […]